<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<!DOCTYPE root>
<article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xmlns:ali="http://www.niso.org/schemas/ali/1.0/" article-type="review-article" dtd-version="1.2" xml:lang="en"><front><journal-meta><journal-id journal-id-type="publisher-id">Acta Naturae</journal-id><journal-title-group><journal-title xml:lang="en">Acta Naturae</journal-title><trans-title-group xml:lang="ru"><trans-title>Acta Naturae</trans-title></trans-title-group></journal-title-group><issn publication-format="print">2075-8251</issn><publisher><publisher-name xml:lang="en">Acta Naturae Ltd</publisher-name></publisher></journal-meta><article-meta><article-id pub-id-type="publisher-id">25442</article-id><article-id pub-id-type="doi">10.32607/actanaturae.25442</article-id><article-categories><subj-group subj-group-type="toc-heading" xml:lang="en"><subject>Reviews</subject></subj-group><subj-group subj-group-type="toc-heading" xml:lang="ru"><subject>Обзоры</subject></subj-group><subj-group subj-group-type="article-type"><subject>Review Article</subject></subj-group></article-categories><title-group><article-title xml:lang="en">Animal Models of Mitochondrial Diseases Associated with Nuclear Gene Mutations</article-title><trans-title-group xml:lang="ru"><trans-title>Животные модели митохондриальных заболеваний, вызванных мутациями в ядерных генах</trans-title></trans-title-group></title-group><contrib-group><contrib contrib-type="author"><name-alternatives><name xml:lang="en"><surname>Averina</surname><given-names>O. A.</given-names></name><name xml:lang="ru"><surname>Аверина</surname><given-names>О. А.</given-names></name></name-alternatives><address><country country="RU">Russian Federation</country></address><email>averina.olga.msu@gmail.com</email><xref ref-type="aff" rid="aff1"/><xref ref-type="aff" rid="aff2"/><xref ref-type="aff" rid="aff3"/></contrib><contrib contrib-type="author"><name-alternatives><name xml:lang="en"><surname>Kuznetsova</surname><given-names>S. A.</given-names></name><name xml:lang="ru"><surname>Кузнецова</surname><given-names>С. А.</given-names></name></name-alternatives><address><country country="RU">Russian Federation</country></address><email>svetlana@belozersky.msu.ru</email><xref ref-type="aff" rid="aff1"/></contrib><contrib contrib-type="author"><name-alternatives><name xml:lang="en"><surname>Permyakov</surname><given-names>O. A.</given-names></name><name xml:lang="ru"><surname>Пермяков</surname><given-names>О. А.</given-names></name></name-alternatives><address><country country="RU">Russian Federation</country></address><email>averina.olga.msu@gmail.com</email><xref ref-type="aff" rid="aff1"/><xref ref-type="aff" rid="aff3"/></contrib><contrib contrib-type="author"><name-alternatives><name xml:lang="en"><surname>Sergiev</surname><given-names>P. V.</given-names></name><name xml:lang="ru"><surname>Сергиев</surname><given-names>П. В.</given-names></name></name-alternatives><address><country country="RU">Russian Federation</country></address><email>averina.olga.msu@gmail.com</email><xref ref-type="aff" rid="aff1"/><xref ref-type="aff" rid="aff2"/><xref ref-type="aff" rid="aff3"/></contrib></contrib-group><aff-alternatives id="aff1"><aff><institution xml:lang="en">Institute of Functional Genomics, Lomonosov Moscow State University</institution></aff><aff><institution xml:lang="ru">Институт функциональной геномики, Московский государственный университет имени М.В. Ломоносова</institution></aff></aff-alternatives><aff-alternatives id="aff2"><aff><institution xml:lang="en">Belozersky Institute of Physico-Chemical Biology, Lomonosov Moscow State University</institution></aff><aff><institution xml:lang="ru">Научно-исследовательский институт физико-химической биологии имени А.Н. Белозерского, Московский государственный университет имени М.В. Ломоносова</institution></aff></aff-alternatives><aff-alternatives id="aff3"><aff><institution xml:lang="en">Lomonosov Moscow State University</institution></aff><aff><institution xml:lang="ru">Московский государственный университет имени М.В. Ломоносова</institution></aff></aff-alternatives><pub-date date-type="pub" iso-8601-date="2023-12-18" publication-format="electronic"><day>18</day><month>12</month><year>2023</year></pub-date><volume>15</volume><issue>4</issue><issue-title xml:lang="en"/><issue-title xml:lang="ru"/><fpage>4</fpage><lpage>22</lpage><history><date date-type="received" iso-8601-date="2023-08-25"><day>25</day><month>08</month><year>2023</year></date><date date-type="accepted" iso-8601-date="2023-10-05"><day>05</day><month>10</month><year>2023</year></date></history><permissions><copyright-statement xml:lang="en">Copyright ©; 2024, Averina O.A., Kuznetsova S.A., Permyakov O.A., Sergiev P.V.</copyright-statement><copyright-statement xml:lang="ru">Copyright ©; 2024, Аверина О.А., Кузнецова С.А., Пермяков О.А., Сергиев П.В.</copyright-statement><copyright-year>2024</copyright-year><copyright-holder xml:lang="en">Averina O.A., Kuznetsova S.A., Permyakov O.A., Sergiev P.V.</copyright-holder><copyright-holder xml:lang="ru">Аверина О.А., Кузнецова С.А., Пермяков О.А., Сергиев П.В.</copyright-holder><ali:free_to_read xmlns:ali="http://www.niso.org/schemas/ali/1.0/"/><license><ali:license_ref xmlns:ali="http://www.niso.org/schemas/ali/1.0/">https://creativecommons.org/licenses/by/4.0</ali:license_ref></license></permissions><self-uri xlink:href="https://actanaturae.ru/2075-8251/article/view/25442">https://actanaturae.ru/2075-8251/article/view/25442</self-uri><abstract xml:lang="en"><p>Mitochondrial diseases (MDs) associated with nuclear gene mutations are part of a large group of inherited diseases caused by the suppression of energy metabolism. These diseases are of particular interest, because nuclear genes encode not only most of the structural proteins of the oxidative phosphorylation system (OXPHOS), but also all the proteins involved in the OXPHOS protein import from the cytoplasm and their assembly in mitochondria. Defects in any of these proteins can lead to functional impairment of the respiratory chain, including dysfunction of complex I that plays a central role in cellular respiration and oxidative phosphorylation, which is the most common cause of mitopathologies. Mitochondrial diseases are characterized by an early age of onset and a progressive course and affect primarily energy-consuming tissues and organs. The treatment of MDs should be initiated as soon as possible, but the diagnosis of mitopathologies is extremely difficult because of their heterogeneity and overlapping clinical features. The molecular pathogenesis of mitochondrial diseases is investigated using animal models: i.e. animals carrying mutations causing MD symptoms in humans. The use of mutant animal models opens new opportunities in the study of genes encoding mitochondrial proteins, as well as the molecular mechanisms of mitopathology development, which is necessary for improving diagnosis and developing approaches to drug therapy. In this review, we present the most recent information on mitochondrial diseases associated with nuclear gene mutations and animal models developed to investigate them.</p></abstract><trans-abstract xml:lang="ru"><p>Митохондриальные болезни, вызываемые мутациями в ядерных генах, входят в большую группу наследственных заболеваний, при которых наблюдается угнетение энергетического обмена. Эти заболевания представляют особый интерес, поскольку ядерные гены кодируют не только большинство структурных белков системы окислительного фосфорилирования (OXPHOS), но и все белки, участвующие в их импорте из цитоплазмы и сборке в митохондриях. Дефекты в любом из этих белков могут привести к функциональному нарушению работы дыхательной цепи, включая дисфункцию комплекса I, играющего центральную роль в процессах клеточного дыхания и окислительного фосфорилирования, что является наиболее частой причиной митопатологий. Митохондриальные болезни проявляются в раннем возрасте и характеризуются прогрессирующим течением и поражением, в первую очередь, энергоемких тканей и органов. Терапию митохондриальных болезней необходимо начинать как можно раньше, однако их диагностика затрудняется гетерогенностью заболеваний и перекрыванием спектров их клинических проявлений. Для понимания молекулярного патогенеза митохондриальных болезней создают животные модели, т.е. животных с мутациями, проявления которых напоминают симптомы митопатологий человека. Использование животных моделей открывает новые возможности в исследовании функций генов, кодирующих митохондриальные белки, молекулярных механизмов возникновения и развития митопатологий, что необходимо для усовершенствования диагностики и разработки подходов к лекарственной терапии. В представленном обзоре суммированы и сопоставлены современные сведения о митохондриальных заболеваниях, вызванных мутациями в ядерных генах, и животных моделях, созданных для их изучения.</p></trans-abstract><kwd-group xml:lang="en"><kwd>mitochondrial diseases</kwd><kwd>mutations in nDNA</kwd><kwd>animal models</kwd></kwd-group><kwd-group xml:lang="ru"><kwd>митохондриальные болезни</kwd><kwd>мутации в яДНК</kwd><kwd>животные модели</kwd></kwd-group><funding-group><award-group><funding-source><institution-wrap><institution xml:lang="ru">Российский Научный Фонд</institution></institution-wrap><institution-wrap><institution xml:lang="en">Russian Science Foundation</institution></institution-wrap></funding-source><award-id>17-75-30027</award-id></award-group></funding-group></article-meta></front><body></body><back><ref-list><ref id="B1"><label>1.</label><mixed-citation>Dogan S.A., Trifunovic A. // Physiol. Res. 2011. V. 60. № SUPPL. 1.</mixed-citation></ref><ref id="B2"><label>2.</label><mixed-citation>Mayr J.A., Haack T.B., Freisinger P., Karall D., Makowski C., Koch J., Feichtinger R.G., Zimmermann F.A., Rolinski B., Ahting U., et al. // J. Inherit. Metab. Dis. 2015. V. 38. № 4. P. 629–640.</mixed-citation></ref><ref id="B3"><label>3.</label><mixed-citation>Martin A.R., Williams E., Foulger R.E., Leigh S., Daugherty L.C., Niblock O., Leong I.U.S., Smith K.R., Gerasimenko O., Haraldsdottir E., et al. // Nat. Genet. 2019. V. 51. № 11. P. 1560–1565.</mixed-citation></ref><ref id="B4"><label>4.</label><mixed-citation>Rambani V., Hromnikova D., Gasperikova D., Skopkova M. // Endocr. Regul. 2022. V. 56. № 3. P. 232–248.</mixed-citation></ref><ref id="B5"><label>5.</label><mixed-citation>Fernandez-Vizarra E., Zeviani M. // FEBS Lett. 2021. V. 595. № 8. P. 1062–1106.</mixed-citation></ref><ref id="B6"><label>6.</label><mixed-citation>Koene S., Rodenburg R.J., van der Knaap M.S., Willemsen M.A.A.P., Sperl W., Laugel V., Ostergaard E., Tarnopolsky M., Martin M.A., Nesbitt V., et al. // J. Inherit. Metab. Dis. 2012. V. 35. № 5. P. 737–747.</mixed-citation></ref><ref id="B7"><label>7.</label><mixed-citation>Loeffen J., Smeitink J.A.M., Triepels R., Smeets R., Schuelke M., Sengers R., Trijbels F., Hamel B., Mullaart R., van den Heuvel L. // Am. J. Hum. Genet. 1998. V. 63. № 6. P. 1598–1608.</mixed-citation></ref><ref id="B8"><label>8.</label><mixed-citation>Chang X., Wu Y., Zhou J., Meng H., Zhang W., Guo J. // Medicine. 2020. V. 99. № 5. P. e18634.</mixed-citation></ref><ref id="B9"><label>9.</label><mixed-citation>Kumar S., Suleski M., Craig J.M., Kasprowicz A.E., Sanderford M., Li M., Stecher G., Hedges S.B. // Mol. Biol. 2022. V. 39. № 8. P. 1–6.</mixed-citation></ref><ref id="B10"><label>10.</label><mixed-citation>Law M., Shaw D.R. // Methods Mol. Biol. 2018. V. 1757. P. 141–161.</mixed-citation></ref><ref id="B11"><label>11.</label><mixed-citation>Gurumurthy C.B., Kent Lloyd K.C. // DMM Disease Models and Mechanisms. 2019. V. 12. № 1. P. dmm029462</mixed-citation></ref><ref id="B12"><label>12.</label><mixed-citation>Amberger J.S., Bocchini C.A., Scott A.F., Hamosh A. // Nucl. Acids Res. 2019. V. 47. № D1. P. D1038–D1043.</mixed-citation></ref><ref id="B13"><label>13.</label><mixed-citation>Hughes B.G., Hekimi S. // PLoS One. 2011. V. 6. № 10. P. e26116.</mixed-citation></ref><ref id="B14"><label>14.</label><mixed-citation>Larsson N.G., Wang J., Wilhelmsson H., Oldfors A., Rustin P., Lewandoski M., Barsh G.S., Clayton D.A. // Nat. Genet. 1998. V. 18. № 3. P. 231–236.</mixed-citation></ref><ref id="B15"><label>15.</label><mixed-citation>Zurita Rendón O., Silva Neiva L., Sasarman F., Shoubridge E.A. // Hum. Mol. Genet. 2014. V. 23. № 19. P. 5159–5170.</mixed-citation></ref><ref id="B16"><label>16.</label><mixed-citation>Taylor M.R., Hurley J.B., van Epps H.A., Brockerhoff S.E. // Proc. Natl. Acad. Sci. USA. 2004. V. 101. № 13. P. 4584–4589.</mixed-citation></ref><ref id="B17"><label>17.</label><mixed-citation>Nenni M.J., Fisher M.E., James-Zorn C., Pells T.J., Ponferrada V., Chu S., Fortriede J.D., Burns K.A., Wang Y., Lotay V.S., et al. // Front. Physiol. 2019. V. 10. № 26. P. 154.</mixed-citation></ref><ref id="B18"><label>18.</label><mixed-citation>Naert T., Vleminckx K. // Drug. Discov. Today Technol. England. 2018. V. 28. P. 41–52.</mixed-citation></ref><ref id="B19"><label>19.</label><mixed-citation>Menegola E., Battistoni M., Metruccio F., Di Renzo F. // Curr. Opin. Toxicol. 2023. V. 34. P. 100387.</mixed-citation></ref><ref id="B20"><label>20.</label><mixed-citation>Zeng S.L., Sudlow L.C., Berezin M.Y. // Expert. Opin. Drug Discov. 2020. V. 15. № 1. P. 39–52.</mixed-citation></ref><ref id="B21"><label>21.</label><mixed-citation>Langova V., Vales K., Horka P., Horacek J. // Front. Psychiatry. 2020. V. 11. P. 1–22.</mixed-citation></ref><ref id="B22"><label>22.</label><mixed-citation>Ruzzenente B., Rötig A., Metodiev M.D. // Hum. Mol. Genet. 2016. V. 25. № R2. P. R115–R122.</mixed-citation></ref><ref id="B23"><label>23.</label><mixed-citation>Wallace D.C. // Am. J. Med. Genet. 2001. V. 106. № 1. P. 71–93.</mixed-citation></ref><ref id="B24"><label>24.</label><mixed-citation>Ishikawa K., Nakada K. // Biochim. Biophys. Acta Gen. Subj. 2021. V. 1865. № 3. Р. 129835.</mixed-citation></ref><ref id="B25"><label>25.</label><mixed-citation>Quadalti C., Brunetti D., Lagutina I., Duchi R., Perota A., Lazzari G., Cerutti R., Di Meo I., Johnson M., Bottani E., et al. // Biochim. Biophys. Acta Mol. Basis Dis. 2018. V. 1864. № 6 Pt A. P. 2131–2142.</mixed-citation></ref><ref id="B26"><label>26.</label><mixed-citation>Steele S.L., Prykhozhij S.V., Berman J.N. // Transl. Res. 2014. V. 163. № 2. P. 79–98.</mixed-citation></ref><ref id="B27"><label>27.</label><mixed-citation>Maglioni S., Ventura N. // Mitochondrion. 2016. V. 30. P. 117–125.</mixed-citation></ref><ref id="B28"><label>28.</label><mixed-citation>Sen A., Cox R.T. // Curr. Top. Dev. Biol. 2017. V. 121. P. 1–27.</mixed-citation></ref><ref id="B29"><label>29.</label><mixed-citation>Baile M.G., Claypool S.M. // Front. Biosci. 2013. V. 18. № 1. P. 241–278.</mixed-citation></ref><ref id="B30"><label>30.</label><mixed-citation>Garrido-Maraver J., Cordero M.D., Moñino I.D., Pereira-Arenas S., Lechuga-Vieco A.V., Cotán D., De la Mata M., Oropesa-Ávila M., De Miguel M., Bautista Lorite J., et al. // Br. J. Pharmacol. 2012. V. 167. № 6. P. 1311–1328.</mixed-citation></ref><ref id="B31"><label>31.</label><mixed-citation>Sinsheimer A., Mohsen A.-W., Bloom K., Karunanidhi A., Bharathi S., Wu Y.L., Schiff M., Wang Y., Goetzman E.S., Ghaloul-Gonzalez L., et al. // Mol. Genet. Metab. 2021. V. 134. № 1–2. P. 156–163.</mixed-citation></ref><ref id="B32"><label>32.</label><mixed-citation>Dickinson M.E., Flenniken A.M., Ji X., Teboul L., Wong M.D., White J.K., Meehan T.F., Weninger W.J., Westerberg H., Adissu H., et al. // Nature. 2016. V. 537. № 7621. P. 508–514.</mixed-citation></ref><ref id="B33"><label>33.</label><mixed-citation>Kruse S.E., Watt W.C., Marcinek D.J., Kapur R.P., Schenkman K.A., Palmiter R.D. // Cell Metab. 2008. V. 7. № 4. P. 312–320.</mixed-citation></ref><ref id="B34"><label>34.</label><mixed-citation>Leong D.W., Komen J.C., Hewitt C.A., Arnaud E., McKenzie M., Phipson B., Bahlo M., Laskowski A., Kinkel S.A., Davey G.M., et al. // J. Biol. Chem. 2012. V. 287. № 24. P. 20652–20663.</mixed-citation></ref><ref id="B35"><label>35.</label><mixed-citation>van de Wal M.A.E., Adjobo-Hermans M.J.W., Keijer J., Schirris T.J.J., Homberg J.R., Wieckowski M.R., Grefte S., van Schothorst E.M., van Karnebeek C., Quintana A., et al. // Brain. 2022. V. 145. № 1. P. 45–63.</mixed-citation></ref><ref id="B36"><label>36.</label><mixed-citation>Quintana A., Zanella S., Koch H., Kruse S.E., Lee D., Ramirez J.M., Palmiter R.D. // J. Clin. Invest. 2012. V. 122. № 7. P. 2359–2368.</mixed-citation></ref><ref id="B37"><label>37.</label><mixed-citation>Sterky F.H., Hoffman A.F., Milenkovic D., Bao B., Paganelli A., Edgar D., Wibom R., Lupica C.R., Olson L., Larsson N.-G. // Hum. Mol. Genet. 2012. V. 21. № 5. P. 1078–1089.</mixed-citation></ref><ref id="B38"><label>38.</label><mixed-citation>Karamanlidis G., Lee C.F., Garcia-Menendez L., Kolwicz S.C., Suthammarak W., Gong G., Sedensky M.M., Morgan P.G., Wang W., Tian R. // Cell Metab. 2013. V. 18. № 2. P. 239–250.</mixed-citation></ref><ref id="B39"><label>39.</label><mixed-citation>Ingraham C.A., Burwell L.S., Skalska J., Brookes P.S., Howell R.L., Sheu S.S., Pinkert C.A. // Mitochondrion. 2009. V. 9. № 3. P. 204–210.</mixed-citation></ref><ref id="B40"><label>40.</label><mixed-citation>Ke B.X., Pepe S., Grubb D.R., Komen J.C., Laskowski A., Rodda F.A., Hardman B.M., Pitt J.J., Ryan M.T., Lazarou M., et al. // Proc. Natl. Acad. Sci. USA. 2012. V. 109. № 16. P. 6165–6170.</mixed-citation></ref><ref id="B41"><label>41.</label><mixed-citation>Forbes J.M., Ke B.X., Nguyen T.V., Henstridge D.C., Penfold S.A., Laskowski A., Sourris K.C., Groschner L.N., Cooper M.E., Thorburn D.R., et al. // Antioxid. Redox Signal. 2013. V. 19. № 4. P. 331–343.</mixed-citation></ref><ref id="B42"><label>42.</label><mixed-citation>Grad L.I., Lemire B.D. // Hum. Mol. Genet. 2004. V. 13. № 3. P. 303–314.</mixed-citation></ref><ref id="B43"><label>43.</label><mixed-citation>Qi X., Lewin A.S., Sun L., Hauswirth W.W., Guy J. // Ann. Neurol. United States. 2004. V. 56. № 2. P. 182–191.</mixed-citation></ref><ref id="B44"><label>44.</label><mixed-citation>Huang G., Lu H., Hao A., Ng D.C.H., Ponniah S., Guo K., Lufei C., Zeng Q., Cao X. // Mol. Cell. Biol. 2004. V. 24. № 19. P. 8447–8456.</mixed-citation></ref><ref id="B45"><label>45.</label><mixed-citation>Kohda M., Tokuzawa Y., Kishita Y., Nyuzuki H., Moriyama Y., Mizuno Y., Hirata T., Yatsuka Y., Yamashita-Sugahara Y., Nakachi Y., et al. // PLoS Genet. 2016. V. 12. № 1. P. e1005679.</mixed-citation></ref><ref id="B46"><label>46.</label><mixed-citation>Arsenijevic D., Onuma H., Pecqueur C., Raimbault S., Manning B.S., Miroux B., Couplan E., Alves-Guerra M.C., Goubern M., Surwit R., et al. // Nat. Genet. 2000. V. 26. № 4. P. 435–439.</mixed-citation></ref><ref id="B47"><label>47.</label><mixed-citation>Zhang C.Y., Baffy G., Perret P., Krauss S., Peroni O., Grujic D., Hagen T., Vidal-Puig A.J., Boss O., Kim Y.B., et al. // Cell. 2001. V. 105. № 6. P. 745–755.</mixed-citation></ref><ref id="B48"><label>48.</label><mixed-citation>Conti B., Sanchez-Alavez M., Winsky-Sommerer R., Morale M.C., Lucero J., Brownell S., Fabre V., Huitron-Resendiz S., Henriksen S., Zorrilla E.P., et al. // Science. 2006. V. 314. № 5800. P. 825–828.</mixed-citation></ref><ref id="B49"><label>49.</label><mixed-citation>Enerbäck S., Jacobsson A., Simpson E.M., Guerra C., Yamashita H., Harper M.E., Kozak L.P. // Nature. 1997. V. 387. № 6628. P. 90–94.</mixed-citation></ref><ref id="B50"><label>50.</label><mixed-citation>Vidal-Puig A.J., Grujic D., Zhang C.Y., Hagen T., Boss O., Ido Y., Szczepanik A., Wade J., Mootha V., Cortright R., et al. // J. Biol. Chem. 2000. V. 275. № 21. P. 16258–16266.</mixed-citation></ref><ref id="B51"><label>51.</label><mixed-citation>Johnson M.T., Mahmood S., Hyatt S.L., Yang H.S., Soloway P.D., Hanson R.W., Patel M.S. // Mol. Genet. Metab. 2001. V. 74. № 3. P. 293–302.</mixed-citation></ref><ref id="B52"><label>52.</label><mixed-citation>Peng M., Falk M.J., Haase V.H., King R., Polyak E., Selak M., Yudkoff M., Hancock W.W., Meade R., Saiki R., et al. // PLoS Genet. 2008. V. 4. № 4. P. e1000061.</mixed-citation></ref><ref id="B53"><label>53.</label><mixed-citation>Quinzii C.M., Garone C., Emmanuele V., Tadesse S., Krishna S., Dorado B., Hirano M. // FASEB J. 2013. V. 27. № 2. P. 612–621.</mixed-citation></ref><ref id="B54"><label>54.</label><mixed-citation>García-Corzo L., Luna-Sánchez M., Doerrier C., García J.A., Guarás A., Acín-Pérez R., Bullejos-Peregrín J., López A., Escames G., Enríquez J.A., et al. // Hum. Mol. Genet. 2013. V. 22. № 6. P. 1233–1248.</mixed-citation></ref><ref id="B55"><label>55.</label><mixed-citation>Li K., Li Y., Shelton J.M., Richardson J.A., Spencer E., Chen Z.J., Wang X., Williams R.S. // Cell. 2000. V. 101. № 4. P. 389–399.</mixed-citation></ref><ref id="B56"><label>56.</label><mixed-citation>Hao Z., Duncan G.S., Chang C.C., Elia A., Fang M., Wakeham A., Okada H., Calzascia T., Jang Y., You-Ten A., et al. // Cell. 2005. V. 121. № 4. P. 579–591.</mixed-citation></ref><ref id="B57"><label>57.</label><mixed-citation>Piruat J.I., Pintado C.O., Ortega-Sáenz P., Roche M., López-Barneo J. // Mol. Cell Biol. 2004. V. 24. № 24. P. 10933–10940.</mixed-citation></ref><ref id="B58"><label>58.</label><mixed-citation>Bayley J.P., van Minderhout I., Hogendoorn P.C.W., Cornelisse C.J., van der Wal A., Prins F.A., Teppema L., Dahan A., Devilee P., Taschner P.E.M. // PLoS One. 2009. V. 4. № 11. P. 1–7.</mixed-citation></ref><ref id="B59"><label>59.</label><mixed-citation>Levéen P., Kotarsky H., Mörgelin M., Karikoski R., Elmér E., Fellman V. // Hepatology. 2011. V. 53. № 2. P. 437–447.</mixed-citation></ref><ref id="B60"><label>60.</label><mixed-citation>Diaz F., Garcia S., Padgett K.R., Moraes C.T. // Hum. Mol. Genet. 2012. V. 21. № 23. P. 5066–5077.</mixed-citation></ref><ref id="B61"><label>61.</label><mixed-citation>Weinberg S.E., Singer B.D., Steinert E.M., Martinez C.A., Mehta M.M., Martínez-Reyes I., Gao P., Helmin K.A., Abdala-Valencia H., Sena L.A., et al. // Nature. 2019. V. 565. № 7740. P. 495–499.</mixed-citation></ref><ref id="B62"><label>62.</label><mixed-citation>Hüttemann M., Lee I., Gao X., Pecina P., Pecinova A., Liu J., Aras S., Sommer N., Sanderson T.H., Tost M., et al. // FASEB J. 2012. V. 26. № 9. P. 3916–3930.</mixed-citation></ref><ref id="B63"><label>63.</label><mixed-citation>Quintens R., Singh S., Lemaire K., De Bock K., Granvik M., Schraenen A., Vroegrijk I.O.C.M., Costa V., van Noten P., Lambrechts D., et al. // PLoS One. 2013. V. 8. № 2. P. e56719.</mixed-citation></ref><ref id="B64"><label>64.</label><mixed-citation>Diaz F., Thomas C.K., Garcia S., Hernandez D., Moraes C.T. // Hum. Mol. Genet. 2005. V. 14. № 18. P. 2737–2748.</mixed-citation></ref><ref id="B65"><label>65.</label><mixed-citation>Fukui H., Diaz F., Garcia S., Moraes C.T. // Proc. Natl. Acad. Sci. USA. 2007. V. 104. № 35. P. 14163–14168.</mixed-citation></ref><ref id="B66"><label>66.</label><mixed-citation>Diaz F., Garcia S., Hernandez D., Regev A., Rebelo A., Oca-Cossio J., Moraes C.T. // Gut. 2008. V. 57. № 2. P. 232–242.</mixed-citation></ref><ref id="B67"><label>67.</label><mixed-citation>Fünfschilling U., Supplie L.M., Mahad D., Boretius S., Saab A.S., Edgar J., Brinkmann B.G., Kassmann C.M., Tzvetanova I.D., Möbius W., et al. // Nature. 2012. V. 485. № 7399. P. 517–521.</mixed-citation></ref><ref id="B68"><label>68.</label><mixed-citation>Agostino A., Invernizzi F., Tiveron C., Fagiolari G., Prelle A., Lamantea E., Giavazzi A., Battaglia G., Tatangelo L., Tiranti V., et al. // Hum. Mol. Genet. 2003. V. 12. № 4. P. 399–413.</mixed-citation></ref><ref id="B69"><label>69.</label><mixed-citation>Dell’Agnello C., Leo S., Agostino A., Szabadkai G., Tiveron C.C., Zulian A.A., Prelle A., Roubertoux P., Rizzuto R., Zeviani M. // Hum. Mol. Genet. 2007. V. 16. № 4. P. 431–444.</mixed-citation></ref><ref id="B70"><label>70.</label><mixed-citation>Yang H., Brosel S., Acin-Perez R., Slavkovich V., Nishino I., Khan R., Goldberg I.J., Graziano J., Manfredi G., Schon E.A. // Hum. Mol. Genet. 2009. V. 19. № 1. P. 170–180.</mixed-citation></ref><ref id="B71"><label>71.</label><mixed-citation>Viscomi C., Bottani E., Civiletto G., Cerutti R., Moggio M., Fagiolari G., Schon E.A., Lamperti C., Zeviani M. // Cell. Metab. 2011. V. 14. № 1. P. 80–90.</mixed-citation></ref><ref id="B72"><label>72.</label><mixed-citation>Vrbacký M., Kovalčíková J., Chawengsaksophak K., Beck I.M., Mráček T., Nůsková H., Sedmera D., Papoušek F., Kolář F., Sobol M., et al. // Hum. Mol. Genet. 2016. V. 25. № 21. P. 4674–4685.</mixed-citation></ref><ref id="B73"><label>73.</label><mixed-citation>Markoviė A., Tauchmannová K., Šimáková M., Mlejnek P., Kaplanová V., Pecina P., Pecinová A., Papoušek F., Liška F., Šilhavý J., et al. // Biomedicines. 2022. V. 10. № 2. Р. 276.</mixed-citation></ref><ref id="B74"><label>74.</label><mixed-citation>Haraguchi M., Tsujimoto H., Fukushima M., Higuchi I., Kuribayashi H., Utsumi H., Nakayama A., Hashizume Y., Hirato J., Yoshida H., et al. // Mol. Cell. Biol. 2002. V. 22. № 14. P. 5212–5221.</mixed-citation></ref><ref id="B75"><label>75.</label><mixed-citation>López L.C., Akman H.O., García-Cazorla Á., Dorado B., Martí R., Nishino I., Tadesse S., Pizzorno G., Shungu D., Bonilla E., et al. // Hum. Mol. Genet. 2009. V. 18. № 4. P. 714–722.</mixed-citation></ref><ref id="B76"><label>76.</label><mixed-citation>Graham B.H., Waymire K.G., Cottrell B., Trounce I.A., MacGregor G.R., Wallace D.C. // Nat. Genet. 1997. V. 16. № 3. P. 226–234.</mixed-citation></ref><ref id="B77"><label>77.</label><mixed-citation>Esposito L.A., Melov S., Panov A., Cottrell B.A., Wallace D.C. // Proc. Natl. Acad. Sci. USA. 1999. V. 96. № 9. P. 4820–4825.</mixed-citation></ref><ref id="B78"><label>78.</label><mixed-citation>Brower J.V., Rodic N., Seki T., Jorgensen M., Fliess N., Yachnis A.T., McCarrey J.R., Oh S.P., Terada N. // J. Biol. Chem. 2007. V. 282. № 40. P. 29658–29666.</mixed-citation></ref><ref id="B79"><label>79.</label><mixed-citation>Kokoszka J.E., Waymire K.G., Levy S.E., Sligh J.E., Cai J., Jones D.P., MacGregor G.R., Wallace D.C. // Nature. 2004. V. 427. № 6973. P. 461–465.</mixed-citation></ref><ref id="B80"><label>80.</label><mixed-citation>Tyynismaa H., Sembongi H., Bokori-Brown M., Granycome C., Ashley N., Poulton J., Jalanko A., Spelbrink J.N., Holt I.J., Suomalainen A. // Hum. Mol. Genet. 2004. V. 13. № 24. P. 3219–3227.</mixed-citation></ref><ref id="B81"><label>81.</label><mixed-citation>Tyynismaa H., Mjosund K.P., Wanrooij S., Lappalainen I., Ylikallio E., Jalanko A., Spelbrink J.N., Paetau A., Suomalainen A. // Proc. Natl. Acad. Sci. USA. 2005. V. 102. № 49. P. 17687–17692.</mixed-citation></ref><ref id="B82"><label>82.</label><mixed-citation>Tyynismaa H., Carroll C.J., Raimundo N., Ahola-Erkkilä S., Wenz T., Ruhanen H., Guse K., Hemminki A., Peltola-Mjøsund K.E., Tulkki V., et al. // Hum. Mol. Genet. 2010. V. 19. № 20. P. 3948–3958.</mixed-citation></ref><ref id="B83"><label>83.</label><mixed-citation>Trifunovic A., Wredenberg A., Falkenberg M., Spelbrink J.N., Rovio A.T., Bruder C.E., Bohlooly-Y M., Gidlöf S., Oldfors A., Wibom R., et al. // Nature. 2004. V. 429. № 6990. P. 417–423.</mixed-citation></ref><ref id="B84"><label>84.</label><mixed-citation>Kujoth C.C., Hiona A., Pugh T.D., Someya S., Panzer K., Wohlgemuth S.E., Hofer T., Seo A.Y., Sullivan R., Jobling W.A., et al. // Science. 2005. V. 309. № 5733. P. 481–484.</mixed-citation></ref><ref id="B85"><label>85.</label><mixed-citation>Miller R.A. // Science. 2005. V. 310. № 5747. P. 441–443.</mixed-citation></ref><ref id="B86"><label>86.</label><mixed-citation>Hance N., Ekstrand M.I., Trifunovic A. // Hum. Mol. Genet. 2005. V. 14. № 13. P. 1775–1783.</mixed-citation></ref><ref id="B87"><label>87.</label><mixed-citation>Vermulst M., Wanagat J., Kujoth G.C., Bielas J.H., Rabinovitch P.S., Prolla T.A., Loeb L.A. // Nat. Genet. 2008. V. 40. № 4. P. 392–394.</mixed-citation></ref><ref id="B88"><label>88.</label><mixed-citation>Ross J.M., Stewart J.B., Hagström E., Brené S., Mourier A., Coppotelli G., Freyer C., Lagouge M., Hoffer B.J., Olson L., et al. // Nature. 2013. V. 501. № 7467. P. 412–415.</mixed-citation></ref><ref id="B89"><label>89.</label><mixed-citation>Akman H.O., Dorado B., López L.C., García-Cazorla Á., Vilà M.R., Tanabe L.M., Dauer W.T., Bonilla E., Tanji K., Hirano M. // Hum. Mol. Genet. 2008. V. 17. № 16. P. 2433–2440.</mixed-citation></ref><ref id="B90"><label>90.</label><mixed-citation>Bartesaghi S., Betts-Henderson J., Cain K., Dinsdale D., Zhou X., Karlsson A., Salomoni P., Nicotera P. // Hum. Mol. Genet. 2010. V. 19. № 9. P. 1669–1677.</mixed-citation></ref><ref id="B91"><label>91.</label><mixed-citation>Zhou X., Curbo S., Zhao Q., Krishnan S., Kuiper R., Karlsson A. // Hum. Mol. Genet. 2019. V. 28. № 17. P. 2874–2884.</mixed-citation></ref><ref id="B92"><label>92.</label><mixed-citation>Viscomi C., Spinazzola A., Maggioni M., Fernandez-Vizarra E., Massa V., Pagano C., Vettor R., Mora M., Zeviani M. // Hum. Mol. Genet. 2009. V. 18. № 1. P. 12–26.</mixed-citation></ref><ref id="B93"><label>93.</label><mixed-citation>Wang J., Wilhelmsson H., Graff C., Li H., Oldfors A., Rustin P., Brüning J.C., Kahn C.R., Clayton D.A., Barsh G.S., et al. // Nat. Genet. 1999. V. 21. № 1. P. 133–137.</mixed-citation></ref><ref id="B94"><label>94.</label><mixed-citation>Wredenberg A., Wibom R., Wilhelmsson H., Graff C., Wiener H.H., Burden S.J., Oldfors A., Westerblad H., Larsson N.G. // Proc. Natl. Acad. Sci. USA. 2002. V. 99. № 23. P. 15066–15071.</mixed-citation></ref><ref id="B95"><label>95.</label><mixed-citation>Aydin J., Andersson D.C., Hänninen S.L., Wredenberg A., Tavi P., Park C.B., Nils-Göran L., Bruton J.D., Westerblad H. // Hum. Mol. Genet. 2009. V. 18. № 2. P. 278–288.</mixed-citation></ref><ref id="B96"><label>96.</label><mixed-citation>Ekstrand M.I., Terzioglu M., Galter D., Zhu S., Hofstetter C., Lindqvist E., Thams S., Bergstrand A., Hansson F.S., Trifunovic A., et al. // Proc. Natl. Acad. Sci. USA. 2007. V. 104. № 4. P. 1325–1330.</mixed-citation></ref><ref id="B97"><label>97.</label><mixed-citation>Desdín-Micó G., Soto-Heredero G., Aranda J.F., Oller J., Carrasco E., Gabandé-Rodríguez E., Blanco E.M., Alfranca A., Cussó L., Desco M., et al. // Science. 2020. V. 368. № 6497. P. 1371–1376.</mixed-citation></ref><ref id="B98"><label>98.</label><mixed-citation>Silva J.P., Köhler M., Graff C., Oldfors A., Magnuson M.A., Berggren P.O., Larsson N.G. // Nat. Genet. 2000. V. 26. № 3. P. 336–340.</mixed-citation></ref><ref id="B99"><label>99.</label><mixed-citation>Sörensen L., Ekstrand M., Silva J.P., Lindqvist E., Xu B., Rustin P., Olson L., Larsson N.G. // J. Neurosci. 2001. V. 21. № 20. P. 8082–8090.</mixed-citation></ref><ref id="B100"><label>100.</label><mixed-citation>Ekstrand M.I., Falkenberg M., Rantanen A., Park C.B., Gaspari M., Hultenby K., Rustin P., Gustafsson C.M., Larsson N.G. // Hum. Mol. Genet. 2004. V. 13. № 9. P. 935–944.</mixed-citation></ref><ref id="B101"><label>101.</label><mixed-citation>Pondarré C., Antiochos B.B., Campagna D.R., Clarke S.L., Greer E.L., Deck K.M., McDonald A., Han A.-P., Medlock A., Kutok J.L., et al. // Hum. Mol. Genet. 2006. V. 15. № 6. P. 953–964.</mixed-citation></ref><ref id="B102"><label>102.</label><mixed-citation>Cossée M., Puccio H., Gansmuller A., Koutnikova H., Dierich A., LeMeur M., Fischbeck K., Dollé P., Koenig M. // Hum. Mol. Genet. 2000. V. 9. № 8. P. 1219–1226.</mixed-citation></ref><ref id="B103"><label>103.</label><mixed-citation>Puccio H., Simon D., Cossée M., Criqui-Filipe P., Tiziano F., Melki J., Hindelang C., Matyas R., Rustin P., Koenig M. // Nat. Genet. 2001. V. 27. № 2. P. 181–186.</mixed-citation></ref><ref id="B104"><label>104.</label><mixed-citation>Seznec H., Simon D., Monassier L., Criqui-Filipe P., Gansmuller A., Rustin P., Koenig M., Puccio H. // Hum. Mol. Genet. 2004. V. 13. № 10. P. 1017–1024.</mixed-citation></ref><ref id="B105"><label>105.</label><mixed-citation>Thierbach R., Schulz T.J., Isken F., Voigt A., Mietzner B., Drewes G., von Kleist-Retzow J.-C., Wiesner R.J., Magnuson M.A., Puccio H., et al. // Hum. Mol. Genet. 2005. V. 14. № 24. P. 3857–3864.</mixed-citation></ref><ref id="B106"><label>106.</label><mixed-citation>Miranda C.J., Santos M.M., Ohshima K., Smith J., Li L., Bunting M., Cossée M., Koenig M., Sequeiros J., Kaplan J., et al. // FEBS Lett. 2002. V. 512. № 1–3. P. 291–297.</mixed-citation></ref><ref id="B107"><label>107.</label><mixed-citation>Clark R.M., De Biase I., Malykhina A.P., Al-Mahdawi S., Pook M., Bidichandani S.I. // Hum. Genet. 2007. V. 120. № 5. P. 633–640.</mixed-citation></ref><ref id="B108"><label>108.</label><mixed-citation>Coppola G., Marmolino D., Lu D., Wang Q., Cnop M., Rai M., Acquaviva F., Cocozza S., Pandolfo M., Geschwind D.H. // Hum. Mol. Genet. 2009. V. 18. № 13. P. 2452–2461.</mixed-citation></ref><ref id="B109"><label>109.</label><mixed-citation>Anderson P.R., Kirby K., Hilliker A.J., Phillips J.P. // Hum. Mol. Genet. 2005. V. 14. № 22. P. 3397–3405.</mixed-citation></ref><ref id="B110"><label>110.</label><mixed-citation>Anderson P.R., Kirby K., Orr W.C., Hilliker A.J., Phillips J.P. // Proc. Natl. Acad. Sci. USА. 2008. V. 105. № 2. P. 611–616.</mixed-citation></ref><ref id="B111"><label>111.</label><mixed-citation>Swarup V., Julien J.-P. // Prog. Neuropsychopharmacol Biol. Psychiatry. 2011. V. 35. № 2. P. 363–369.</mixed-citation></ref><ref id="B112"><label>112.</label><mixed-citation>Kreilaus F., Guerra S., Masanetz R., Menne V., Yerbury J., Karl T. // Genes Brain Behav. 2020. V. 19. № 2. P. 1–14.</mixed-citation></ref><ref id="B113"><label>113.</label><mixed-citation>Riboldi G., Nizzardo M., Simone C., Falcone M., Bresolin N., Comi G.P., Corti S. // Prog. Neurobiol. 2011. V. 95. № 2. P. 133–148.</mixed-citation></ref><ref id="B114"><label>114.</label><mixed-citation>Elchuri S., Oberley T.D., Qi W., Eisenstein R.S., Roberts L.J., van Remmen H., Epstein C.J., Huang T.T. // Oncogene. 2005. V. 24. № 3. P. 367–380.</mixed-citation></ref><ref id="B115"><label>115.</label><mixed-citation>Hashizume K., Hirasawa M., Imamura Y., Noda S., Shimizu T., Shinoda K., Kurihara T., Noda K., Ozawa Y., Ishida S., et al. // Am. J. Pathol. 2008. V. 172. № 5. P. 1325–1331.</mixed-citation></ref><ref id="B116"><label>116.</label><mixed-citation>Lebovitz R.M., Zhang H., Vogel H., Cartwright J., Dionne L., Lu N., Huang S., Matzuk M.M. // Proc. Natl. Acad. Sci. USA. 1996. V. 93. № 18. P. 9782–9787.</mixed-citation></ref><ref id="B117"><label>117.</label><mixed-citation>Li Y., Huang T.T., Carlson E.J., Melov S., Ursell P.C., Olson J.L., Noble L.J., Yoshimura M.P., Berger C., Chan P.H., et al. // Nat. Genet. 1995. V. 11. № 4. P. 376–381.</mixed-citation></ref><ref id="B118"><label>118.</label><mixed-citation>Melov S., Coskun P., Patel M., Tuinstra R., Cottrell B., Jun A.S., Zastawny T.H., Dizdaroglu M., Goodman S.I., Huang T.T., et al. // Proc. Natl. Acad. Sci. USA. 1999. V. 96. № 3. P. 846–851.</mixed-citation></ref><ref id="B119"><label>119.</label><mixed-citation>Kokoszka J.E., Coskun P., Esposito L.A., Wallace D.C. // Proc. Natl. Acad. Sci. USA. 2001. V. 98. № 5. P. 2278–2283.</mixed-citation></ref><ref id="B120"><label>120.</label><mixed-citation>Esposito L.A., Kokoszka J.E., Waymire K.G., Cottrell B., MacGregor G.R., Wallace D.C. // Free Radic. Biol Med. 2000. V. 28. № 5. Р. 754–766.</mixed-citation></ref><ref id="B121"><label>121.</label><mixed-citation>Reddy V.N., Giblin F.J., Lin L.R., Dang L., Unakar N.J., Musch D.C., Boyle D.L., Takemoto L.J., Ho Y.S., Knoernschild T., et al. // Invest. Ophthalmol. Vis. Sci. 2001. V. 42. № 13. P. 3247–3255.</mixed-citation></ref><ref id="B122"><label>122.</label><mixed-citation>De Haan J.B., Bladier C., Griffiths P., Kelner M., O’Shea R.D., Cheung N.S., Bronson R.T., Silvestro M.J., Wild S., Zheng S.S., et al. // J. Biol. Chem. 1998. V. 273. № 35. P. 22528–22536.</mixed-citation></ref><ref id="B123"><label>123.</label><mixed-citation>Shiomi T., Tsutsui H., Matsusaka H., Murakami K., Hayashidani S., Ikeuchi M., Wen J., Kubota T., Utsumi H., Takeshita A. // Circulation. 2004. V. 109. № 4. P. 544–549.</mixed-citation></ref><ref id="B124"><label>124.</label><mixed-citation>Chen H., Detmer S.A., Ewald A.J., Griffin E.E., Fraser S.E., Chan D.C. // J. Cell Biol. 2003. V. 160. № 2. P. 189–200.</mixed-citation></ref><ref id="B125"><label>125.</label><mixed-citation>Chen H., McCaffery J.M., Chan D.C. // Cell. 2007. V. 130. № 3. P. 548–562.</mixed-citation></ref><ref id="B126"><label>126.</label><mixed-citation>Detmer S.A., Velde C. Vande, Cleveland D.W., Chan D.C. // Hum. Mol. Genet. 2008. V. 17. № 3. P. 367–375.</mixed-citation></ref><ref id="B127"><label>127.</label><mixed-citation>Alavi M.V., Bette S., Schimpf S., Schuettauf F., Schraermeyer U., Wehrl H.F., Ruttiger L., Beck S.C., Tonagel F., Pichler B.J., et al. // Brain. 2007. V. 130. № 4. P. 1029–1042.</mixed-citation></ref><ref id="B128"><label>128.</label><mixed-citation>Davies V.J., Hollins A.J., Piechota M.J., Yip W., Davies J.R., White K.E., Nicols P.P., Boulton M.E., Votruba M. // Hum. Mol. Genet. 2007. V. 16. № 11. P. 1307–1318.</mixed-citation></ref><ref id="B129"><label>129.</label><mixed-citation>Ishihara N., Nomura M., Jofuku A., Kato H., Suzuki S.O., Masuda K., Otera H., Nakanishi Y., Nonaka I., Goto Y.I., et al. // Nat. Cell. Biol. 2009. V. 11. № 8. P. 958–966.</mixed-citation></ref><ref id="B130"><label>130.</label><mixed-citation>Gerber S., Charif M., Chevrollier A., Chaumette T., Angebault C., Kane M.S., Paris A., Alban J., Quiles M., Delettre C., et al. // Brain. 2017. V. 140. № 10. P. 2586–2596.</mixed-citation></ref><ref id="B131"><label>131.</label><mixed-citation>Oishi K., Hofmann S., Diaz G.A., Brown T., Manwani D., Ng L., Young R., Vlassara H., Ioannou Y.A., Forrest D., et al. // Hum. Mol. Genet. 2002. V. 11. № 23. P. 2951–2960.</mixed-citation></ref><ref id="B132"><label>132.</label><mixed-citation>Liberman M.C., Tartaglini E., Fleming J.C., Neufeld E.J. // J. Assoc. Res. Otolaryngol. 2006. V. 7. № 3. P. 211–217.</mixed-citation></ref></ref-list></back></article>
