<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<!DOCTYPE root>
<article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xmlns:ali="http://www.niso.org/schemas/ali/1.0/" article-type="review-article" dtd-version="1.2" xml:lang="en"><front><journal-meta><journal-id journal-id-type="publisher-id">Acta Naturae</journal-id><journal-title-group><journal-title xml:lang="en">Acta Naturae</journal-title><trans-title-group xml:lang="ru"><trans-title>Acta Naturae</trans-title></trans-title-group></journal-title-group><issn publication-format="print">2075-8251</issn><publisher><publisher-name xml:lang="en">Acta Naturae Ltd</publisher-name></publisher></journal-meta><article-meta><article-id pub-id-type="publisher-id">11610</article-id><article-id pub-id-type="doi">10.32607/actanaturae.11610</article-id><article-categories><subj-group subj-group-type="toc-heading" xml:lang="en"><subject>Reviews</subject></subj-group><subj-group subj-group-type="toc-heading" xml:lang="ru"><subject>Обзоры</subject></subj-group><subj-group subj-group-type="article-type"><subject>Review Article</subject></subj-group></article-categories><title-group><article-title xml:lang="en">Fifty Years of Research on Protonophores: Mitochondrial Uncoupling As a Basis for Therapeutic Action</article-title><trans-title-group xml:lang="ru"><trans-title>50 лет изучения протонофоров: разобщение митохондрий как основа терапевтического действия</trans-title></trans-title-group></title-group><contrib-group><contrib contrib-type="author"><name-alternatives><name xml:lang="en"><surname>Kotova</surname><given-names>Elena A.</given-names></name><name xml:lang="ru"><surname>Котова</surname><given-names>Елена Аврамовна</given-names></name></name-alternatives><address><country country="RU">Russian Federation</country></address><email>antonen@belozersky.msu.ru</email><xref ref-type="aff" rid="aff1"/></contrib><contrib contrib-type="author"><contrib-id contrib-id-type="orcid">https://orcid.org/0000-0002-0244-855X</contrib-id><name-alternatives><name xml:lang="en"><surname>Antonenko</surname><given-names>Yuri N.</given-names></name><name xml:lang="ru"><surname>Антоненко</surname><given-names>Юрий Николаевич</given-names></name></name-alternatives><address><country country="RU">Russian Federation</country></address><email>antonen@belozersky.msu.ru</email><xref ref-type="aff" rid="aff1"/></contrib></contrib-group><aff-alternatives id="aff1"><aff><institution xml:lang="en">Belozersky Institute of Physico-Chemical Biology, Lomonosov Moscow State University</institution></aff><aff><institution xml:lang="ru">НИИ физико-химической биологии имени А.Н. Белозерского, Московский государственный университет имени М.В. Ломоносова</institution></aff></aff-alternatives><pub-date date-type="pub" iso-8601-date="2022-05-10" publication-format="electronic"><day>10</day><month>05</month><year>2022</year></pub-date><volume>14</volume><issue>1</issue><issue-title xml:lang="en"/><issue-title xml:lang="ru"/><fpage>4</fpage><lpage>13</lpage><history><date date-type="received" iso-8601-date="2021-10-19"><day>19</day><month>10</month><year>2021</year></date><date date-type="accepted" iso-8601-date="2022-02-11"><day>11</day><month>02</month><year>2022</year></date></history><permissions><copyright-statement xml:lang="en">Copyright ©; 2022, Kotova E.A., Antonenko Y.N.</copyright-statement><copyright-statement xml:lang="ru">Copyright ©; 2022, Котова Е.А., Антоненко Ю.Н.</copyright-statement><copyright-year>2022</copyright-year><copyright-holder xml:lang="en">Kotova E.A., Antonenko Y.N.</copyright-holder><copyright-holder xml:lang="ru">Котова Е.А., Антоненко Ю.Н.</copyright-holder><ali:free_to_read xmlns:ali="http://www.niso.org/schemas/ali/1.0/"/><license><ali:license_ref xmlns:ali="http://www.niso.org/schemas/ali/1.0/">https://creativecommons.org/licenses/by/4.0</ali:license_ref></license></permissions><self-uri xlink:href="https://actanaturae.ru/2075-8251/article/view/11610">https://actanaturae.ru/2075-8251/article/view/11610</self-uri><abstract xml:lang="en"><p>Protonophores are compounds capable of electrogenic transport of protons across membranes. Protonophores have been intensively studied over the past 50 years owing to their ability to uncouple oxidation and phosphorylation in mitochondria and chloroplasts. The action mechanism of classical uncouplers, such as DNP and CCCP, in mitochondria is believed to be related to their protonophoric activity; i.e., their ability to transfer protons across the lipid part of the mitochondrial membrane. Given the recently revealed deviations in the correlation between the protonophoric activity of some uncouplers and their ability to stimulate mitochondrial respiration, this review addresses the involvement of some proteins of the inner mitochondrial membrane, such as the ATP/ADP antiporter, dicarboxylate carrier, and ATPase, in the uncoupling process. However, these deviations do not contradict the Mitchell theory but point to a more complex nature of the interaction of DNP, CCCP, and other uncouplers with mitochondrial membranes. Therefore, a detailed investigation of the action mechanism of uncouplers is required for a more successful pharmacological use, including their antibacterial, antiviral, anticancer, as well as cardio-, neuro-, and nephroprotective effects.</p></abstract><trans-abstract xml:lang="ru"><p>Протонофоры – соединения, осуществляющие электрогенный перенос ионов водорода через мембраны, – активно изучаются в течение последних 50 лет в связи со способностью разобщать перенос электронов и синтез ATP в митохондриях и хлоропластах. Считается, что в основе действия на митохондрии таких классических разобщителей, как DNP и CCCP, лежит их протонофорная активность, т.е. способность переносить протоны через липидную часть митохондриальной мембраны. Учитывая недавно выявленные отклонения от корреляции протонофорной активности ряда разобщителей на искусственных липидных мембранах с их способностью стимулировать дыхание митохондрий, в настоящем обзоре рассмотрена возможность вовлечения некоторых белков внутренней мембраны митохондрий, таких, например, как ATP/ADP-антипортер, дикарбоксилатный переносчик, ATP-аза, в процесс разобщения. Важно подчеркнуть, однако, что эти отклонения не противоречат теории Митчелла, а свидетельствуют о более сложном характере взаимодействия DNP, CCCP и других разобщителей с мембранами митохондрий. Сделан вывод о важности детального изучения механизма работы разобщителей для их более успешного фармакологического применения, связанного как с их антибактериальным (включая противотуберкулезное) и противоопухолевым, так и кардио-, нейро-, и нефропротекторным действием.</p></trans-abstract><kwd-group xml:lang="en"><kwd>uncouplers of oxidative phosphorylation</kwd><kwd>mitochondria</kwd><kwd>proton transport</kwd><kwd>bioenergetics</kwd></kwd-group><kwd-group xml:lang="ru"><kwd>разобщители окислительного фосфорилирования</kwd><kwd>митохондрии</kwd><kwd>транспорт протонов</kwd><kwd>биоэнергетика</kwd></kwd-group><funding-group><award-group><funding-source><institution-wrap><institution xml:lang="ru">РНФ</institution></institution-wrap><institution-wrap><institution xml:lang="en">Russian Science Foundation</institution></institution-wrap></funding-source><award-id>21-14-00062</award-id></award-group></funding-group></article-meta></front><body></body><back><ref-list><ref id="B1"><label>1.</label><citation-alternatives><mixed-citation xml:lang="en">Skulachev V.P. // FEBS Lett. 1970. V. 11. № 5. P. 301–308.</mixed-citation><mixed-citation xml:lang="ru">Skulachev V.P. // FEBS Lett. 1970. V. 11. № 5. P. 301‒308.</mixed-citation></citation-alternatives></ref><ref id="B2"><label>2.</label><citation-alternatives><mixed-citation xml:lang="en">Bielawski J., Thompson T.E., Lehninger A.L. // Biochem. Biophys. Res. Commun. 1966. V. 24. № 6. P. 948–954.</mixed-citation><mixed-citation xml:lang="ru">Bielawski J., Thompson T.E., Lehninger A.L. // Biochem. Biophys. Res. Commun. 1966. V. 24. № 6. P. 948‒954.</mixed-citation></citation-alternatives></ref><ref id="B3"><label>3.</label><citation-alternatives><mixed-citation xml:lang="en">Skulachev V.P., Sharaf A.A., Liberman E.A. // Nature. 1967. V. 216. № 5116. P. 718–719.</mixed-citation><mixed-citation xml:lang="ru">Skulachev V.P., Sharaf A.A., Liberman E.A. // Nature. 1967. V. 216. № 5116. P. 718‒719.</mixed-citation></citation-alternatives></ref><ref id="B4"><label>4.</label><citation-alternatives><mixed-citation xml:lang="en">Liberman E.A., Topali V.P. // Biochim. Biophys. Acta. 1968. V. 163. № 2. P. 125–136.</mixed-citation><mixed-citation xml:lang="ru">Liberman E.A., Topali V.P. // Biochim. Biophys. Acta. 1968. V. 163. № 2. P. 125‒136.</mixed-citation></citation-alternatives></ref><ref id="B5"><label>5.</label><citation-alternatives><mixed-citation xml:lang="en">Mitchell P. // Biol. Rev. 1966. V. 41. № 3. P. 445–502.</mixed-citation><mixed-citation xml:lang="ru">Mitchell P. // Biol. Rev. 1966. V. 41. № 3. P. 445‒502.</mixed-citation></citation-alternatives></ref><ref id="B6"><label>6.</label><citation-alternatives><mixed-citation xml:lang="en">Mitchell P., Moyle J. // Biochem. J. 1967. V. 104. № 2. P. 588–600.</mixed-citation><mixed-citation xml:lang="ru">Mitchell P., Moyle J. // Biochem. J. 1967. V. 104. № 2. P. 588‒600.</mixed-citation></citation-alternatives></ref><ref id="B7"><label>7.</label><citation-alternatives><mixed-citation xml:lang="en">Chappell J.B., Haarhoff K.N. // Biochemistry of mitochondria / Eds Slater E.C., Kaniuga Z., Wojtczak L. New York: Academic Press, 1967. P. 75–91.</mixed-citation><mixed-citation xml:lang="ru">Chappell J.B., Haarhoff K.N. // Biochemistry of mitochondria / Eds Slater E.C., Kaniuga Z., Wojtczak L. New York: Academic Press, 1967. P. 75‒91.</mixed-citation></citation-alternatives></ref><ref id="B8"><label>8.</label><citation-alternatives><mixed-citation xml:lang="en">Liberman E.A., Topaly V.P., Tsofina L.M., Jasaitis A.A., Skulachev V.P. // Nature. 1969. V. 222. № 5198. P. 1076–1078.</mixed-citation><mixed-citation xml:lang="ru">Liberman E.A., Topaly V.P., Tsofina L.M., Jasaitis A.A., Skulachev V.P. // Nature. 1969. V. 222. № 5198. P. 1076‒1078.</mixed-citation></citation-alternatives></ref><ref id="B9"><label>9.</label><citation-alternatives><mixed-citation xml:lang="en">Pressman B.C. // Federation Proc. 1968. V. 27. № 6. P. 1283–1288.</mixed-citation><mixed-citation xml:lang="ru">Pressman B.C. // Federation Proc. 1968. V. 27. № 6. P. 1283‒1288.</mixed-citation></citation-alternatives></ref><ref id="B10"><label>10.</label><mixed-citation>Ovchinnikov Y.A., Ivanov V.T., Shkrob A.M. Membrane-active complexones. Amsterdam, New York: Elsevier, 1974.</mixed-citation></ref><ref id="B11"><label>11.</label><mixed-citation>Ting H.P., Wilson D.F., Chance B. // Arch. Biochem. Biophys. 1970. V. 141. № 1. P. 141–146.</mixed-citation></ref><ref id="B12"><label>12.</label><mixed-citation>Bakker E.P., van den Heuvel E.J., Wiechmann A.H., van Dam K. // Biochim. Biophys. Acta. 1973. V. 292. № 1. P. 78–87.</mixed-citation></ref><ref id="B13"><label>13.</label><mixed-citation>McLaughlin S., Dilger J.P. // Physiol. Rev. 1980. V. 60. № 3. P. 825–863.</mixed-citation></ref><ref id="B14"><label>14.</label><mixed-citation>Hatefi Y. // J. Supramol. Struct. 1975. V. 3. № 3. P. 201–213.</mixed-citation></ref><ref id="B15"><label>15.</label><mixed-citation>Katre N.V., Wilson D.F. // Arch. Biochem. Biophys. 1978. V. 191. № 2. P. 647–656.</mixed-citation></ref><ref id="B16"><label>16.</label><mixed-citation>Andreyev A.Y., Bondareva T.O., Dedukhova V.I., Mokhova E.N., Skulachev V.P., Volkov N.I. // FEBS Lett. 1988. V. 226. № 2. P. 265–269.</mixed-citation></ref><ref id="B17"><label>17.</label><mixed-citation>Skulachev V.P. // Biochim. Biophys. Acta. 1998. V. 1363. № 2. P. 100–124.</mixed-citation></ref><ref id="B18"><label>18.</label><mixed-citation>Liberman E.A., Topaly V.P., Silberstein A.Y. // Biochim. Biophys. Acta. 1970. V. 196. № 2. P. 221–234.</mixed-citation></ref><ref id="B19"><label>19.</label><mixed-citation>Schwaller M.A., Allard B., Lescot E., Moreau F. // J. Biol. Chem. 1995. V. 270. № 39. P. 22709–22713.</mixed-citation></ref><ref id="B20"><label>20.</label><mixed-citation>Gear A.R. // J. Biol. Chem. 1974. V. 249. № 11. P. 3628–3637.</mixed-citation></ref><ref id="B21"><label>21.</label><mixed-citation>Khailova L.S., Silachev D.N., Rokitskaya T.I., Avetisyan A.V., Lyamzaev K.G., Severina I.I., Il’yasova T.M., Gulyaev M.V., Dedukhova V.I., Trendeleva T.A., et al. // Biochim. Biophys. Acta-Bioenergetics. 2014. V. 1837. № 10. P. 1739–1747.</mixed-citation></ref><ref id="B22"><label>22.</label><mixed-citation>Denisov S.S., Kotova E.A., Plotnikov E.Y., Tikhonov A.A., Zorov D.B., Korshunova G.A., Antonenko Y.N. // Chem. Commun. 2014. V. 50. № 97. P. 15366–15369.</mixed-citation></ref><ref id="B23"><label>23.</label><mixed-citation>Rokitskaya T.I., Terekhova N.V., Khailova L.S., Kotova E.A., Plotnikov E.Y., Zorov D.B., Tatarinov D.A., Antonenko Y.N. // Bioconjug. Chem. 2019. V. 30. № 9. P. 2435–2443.</mixed-citation></ref><ref id="B24"><label>24.</label><mixed-citation>Terekhova N.V., Khailova L.S., Rokitskaya T.I., Nazarov P.A., Islamov D.R., Usachev K.S., Tatarinov D.A., Mironov V.F., Kotova E.A., Antonenko Y.N. // ACS Omega. 2021. V. 6. № 31. P. 20676–20685.</mixed-citation></ref><ref id="B25"><label>25.</label><mixed-citation>Childress E.S., Alexopoulos S.J., Hoehn K.L., Santos W.L. // J. Med. Chem. 2018. V. 61. № 11. P. 4641–4655.</mixed-citation></ref><ref id="B26"><label>26.</label><mixed-citation>Schonfeld P., Wieckowski M.R., Wojtczak L. // FEBS Lett. 2000. V. 471. № 1. P. 108–112.</mixed-citation></ref><ref id="B27"><label>27.</label><mixed-citation>Andreyev A.Y., Bondareva T.O., Dedukhova V.I., Mokhova E.N., Skulachev V.P., Tsofina L.M., Volkov N.I., Vygodina T.V. // Eur. J. Biochem. 1989. V. 182. № 3. P. 585–592.</mixed-citation></ref><ref id="B28"><label>28.</label><mixed-citation>Rupprecht A., Sokolenko E.A., Beck V., Ninnemann O., Jaburek M., Trimbuch T., Klishin S.S., Jezek P., Skulachev V.P., Pohl E.E. // Biophys. J. 2010. V. 98. № 8. P. 1503–1511.</mixed-citation></ref><ref id="B29"><label>29.</label><mixed-citation>Montal M., Mueller P. // Proc. Natl. Acad. Sci. USA. 1972. V. 69. № 12. P. 3561–3566.</mixed-citation></ref><ref id="B30"><label>30.</label><mixed-citation>Wojtczak L., Schonfeld P. // Biochim. Biophys. Acta. 1993. V. 1183. № 1. P. 41–57.</mixed-citation></ref><ref id="B31"><label>31.</label><mixed-citation>Bertholet A.M., Chouchani E.T., Kazak L., Angelin A., Fedorenko A., Long J.Z., Vidoni S., Garriti R., Cho J., Terada N., et al. // Nature. 2019. V. 571. № 7766. P. 515–520.</mixed-citation></ref><ref id="B32"><label>32.</label><mixed-citation>Kreiter J., Rupprecht A., Skulj S., Brkljako Z., Zuna K., Knyazev D.G., Bardakji S., Vazdar M., Pohl E. // Int. J. Mol. Sci. 2021. V. 22. № 5. P. 2490.</mixed-citation></ref><ref id="B33"><label>33.</label><mixed-citation>Samartsev V.N., Smirnov A.V., Zeldi I.P., Markova O.V., Mokhova E.N., Skulachev V.P. // Biochim. Biophys. Acta. 1997. V. 1319. № 2–3. P. 251–257.</mixed-citation></ref><ref id="B34"><label>34.</label><mixed-citation>Whitehouse M.W., Dean P.D. // Biochem. Pharmacol. 1965. V. 14. P. 557–567.</mixed-citation></ref><ref id="B35"><label>35.</label><mixed-citation>Lou P.H., Hansen B.S., Olsen P.H., Tullin S., Murphy M.P., Brand M.D. // Biochem. J. 2007. V. 407. № 1. P. 129–140.</mixed-citation></ref><ref id="B36"><label>36.</label><mixed-citation>Brockman H. // Chem. Phys. Lipids. 1994. V. 73. P. 57–79.</mixed-citation></ref><ref id="B37"><label>37.</label><mixed-citation>Liberman E.A., Topaly V.P. // Biophysics (Moscow). 1969. V. 14. P. 477–487.</mixed-citation></ref><ref id="B38"><label>38.</label><mixed-citation>Pickar A.D., Benz R. // J. Membrane Biol. 1978. V. 44. P. 353–376.</mixed-citation></ref><ref id="B39"><label>39.</label><mixed-citation>Gawrisch K., Ruston D., Zimmerberg J., Parsegian V.A., Rand R.P., Fuller N. // Biophys. J. 1998. V. 61. № 5. P. 1213–1223.</mixed-citation></ref><ref id="B40"><label>40.</label><mixed-citation>Popova L.B., Nosikova E.S., Kotova E.A., Tarasova E.O., Nazarov P.A., Khailova L.S., Balezina O.P., Antonenko Y.N. // Biochim. Biophys. Acta. 2018. V. 1860. № 5. P. 1000–1007.</mixed-citation></ref><ref id="B41"><label>41.</label><mixed-citation>Teplova V.V., Belosludtsev K.N., Kruglov A.G. // Toxicol. Lett. 2017. V. 275. P. 108–117.</mixed-citation></ref><ref id="B42"><label>42.</label><mixed-citation>Pemberton R.M., Hart J.P. // Analit. Chim. Acta. 1999. V. 390. № 1–3. P. 107–115.</mixed-citation></ref><ref id="B43"><label>43.</label><mixed-citation>Kamp F., Hamilton J.A. // Proc. Natl. Acad. Sci. USA. 1992. V. 89. № 23. P. 11367–11370.</mixed-citation></ref><ref id="B44"><label>44.</label><mixed-citation>Zuna K., Jovanovic O., Khailova L.S., Skulj S., Brkljako Z., Kreiter J., Kotova E.A., Vazdar M., Antonenko Y.N., Pohl E. // Biomolecules. 2021. V. 11. № 8. P. 1178.</mixed-citation></ref><ref id="B45"><label>45.</label><mixed-citation>Skulachev V.P., Sharaf A.A., Yagujzinsky L.S., Jasaitis A.A., Liberman E.A., Topali V.P. // Curr. Mod. Biol. 1968. V. 2. № 2. P. 98–105.</mixed-citation></ref><ref id="B46"><label>46.</label><mixed-citation>Wilson D.F., Merz R. // Arch. Biochem. Biophys. 1969. V. 129. № 1. P. 79–85.</mixed-citation></ref><ref id="B47"><label>47.</label><mixed-citation>Yaguzhinsky L.S., Smirnova E.G., Ratnikova L.A., Kolesova G.M., Krasinskaya I.P. // J. Bioenerg. Biomembr. 1973. V. 5. № 1. P. 163–174.</mixed-citation></ref><ref id="B48"><label>48.</label><citation-alternatives><mixed-citation xml:lang="en">Afanas’eva E.V., Kostyrko V.A. // Biochemistry (Moscow). 1986. V. 51. № 5. P. 823–829.</mixed-citation><mixed-citation xml:lang="ru">Afanas’eva E.V., Kostyrko V.A. // Biochimie. 1986. V. 51. № 5. P. 823–829.</mixed-citation></citation-alternatives></ref><ref id="B49"><label>49.</label><mixed-citation>Bona M., Antalik M., Gazova Z., Kuchar A., Davak V., Podhradsky D. // Gen. Physiol. Biophys. 1993. V. 12. № 6. P. 533–542.</mixed-citation></ref><ref id="B50"><label>50.</label><mixed-citation>Wilson D.F., Rumsey W.L., Green T.J., Vanderkooi J.M. // J. Biol. Chem. 1988. V. 263. № 6. P. 2712–2718.</mixed-citation></ref><ref id="B51"><label>51.</label><mixed-citation>Antonenko Y.N., Khailova L.S., Rokitskaya T.I., Nosikova E.S., Nazarov P.A., Luzina O.A., Salakhutdinov N.F., Kotova E.A. // Biochim. Biophys. Acta. 2019. V. 1860. № 4. P. 310–316.</mixed-citation></ref><ref id="B52"><label>52.</label><mixed-citation>Kenwood B.M., Weaver J.L., Bajwa A., Poon I.K., Byrne F.L., Murrow B.A., Calderone J.A., Huang L., Divakaruni A.S., Tomsig J.L., et al. // Mol. Metab. 2014. V. 3. № 2. P. 114–123.</mixed-citation></ref><ref id="B53"><label>53.</label><mixed-citation>Iaubasarova I.R., Khailova L.S., Firsov A.M., Grivennikova V.G., Kirsanov R.S., Korshunova G.A., Kotova E.A., Antonenko Y.N. // PLoS One. 2020. V. 15. № 12. P. e0244499.</mixed-citation></ref><ref id="B54"><label>54.</label><mixed-citation>Starkov A.A., Bloch D.A., Chernyak B.V., Dedukhova V.I., Mansurova S.E., Severina I.I., Simonyan R.A., Vygodina T.V., Skulachev V.P. // Biochim. Biophys. Acta. 1997. V. 1318. № 1–2. P. 159–172.</mixed-citation></ref><ref id="B55"><label>55.</label><mixed-citation>Denisov S.S., Kotova E.A., Khailova L.S., Korshunova G.A., Antonenko Y.N. // Bioelectrochemistry. 2014. V. 98. P. 30–38.</mixed-citation></ref><ref id="B56"><label>56.</label><mixed-citation>Antonenko Y.N., Avetisyan A.V., Cherepanov D.A., Knorre D.A., Korshunova G.A., Markova O.V., Ojovan S.M., Perevoshchikova I.V., Pustovidko A.V., Rokitskaya T.I., et al. // J. Biol. Chem. 2011. V. 286. № 20. P. 17831–17840.</mixed-citation></ref><ref id="B57"><label>57.</label><mixed-citation>Samartsev V.N., Rybakova S.R., Dubinin M.V. // Biofizika. 2013. V. 58. № 3. P. 481–487.</mixed-citation></ref><ref id="B58"><label>58.</label><mixed-citation>Semenova A.A., Samartsev V.N., Dubinin M.V. // Biochimie. 2021. V. 181. P. 215–225.</mixed-citation></ref><ref id="B59"><label>59.</label><mixed-citation>Drachev L.A., Jasaitis A.A., Kaulen A.D., Kondrashin A.A., Liberman E.A., Nemecek I.B., Ostroumov S.A., Semenov A.Y., Skulachev V.P. // J. Biol. Chem. 1974. V. 249. № 455. P. 321–324.</mixed-citation></ref><ref id="B60"><label>60.</label><mixed-citation>Winget G.D., Kanner N., Racker E. // Biochim. Biophys. Acta. 1977. V. 460. № 3. P. 490–499.</mixed-citation></ref><ref id="B61"><label>61.</label><mixed-citation>Cunarro J., Weiner M.W. // Nature. 1973. V. 245. P. 36–37.</mixed-citation></ref><ref id="B62"><label>62.</label><mixed-citation>Firsov A.M., Popova L.B., Khailova L.S., Nazarov P.A., Kotova E.A., Antonenko Y.N. // Bioelectrochemistry. 2021. V. 137. P. 107673.</mixed-citation></ref><ref id="B63"><label>63.</label><mixed-citation>Luvisetto S., Pietrobon D., Azzone G.F. // Biochemistry. 1987. V. 26. № 23. P. 7332–7338.</mixed-citation></ref><ref id="B64"><label>64.</label><mixed-citation>Carafoli E., Rossi C.S., Gazzotti P. // Arch. Biochem. Biophys. 1969. V. 131. № 2. P. 527–537.</mixed-citation></ref><ref id="B65"><label>65.</label><mixed-citation>Brustovetsky N.N., Dedukhova V.I., Egorova M.V., Mokhova E.N., Skulachev V.P. // FEBS Lett. 1990. V. 272. № 1–2. P. 187–189.</mixed-citation></ref><ref id="B66"><label>66.</label><mixed-citation>Bragadin M., Dell’Antone P. // Arch. Environ. Contam. Toxicol. 1996. V. 30. № 2. P. 280–284.</mixed-citation></ref><ref id="B67"><label>67.</label><mixed-citation>Severin F.F., Severina I.I., Antonenko Y.N., Rokitskaya T.I., Cherepanov D.A., Mokhova E.N., Vyssokikh M.Y., Pustovidko A.V., Markova O.V., Yaguzhinsky L.S., et al. // Proc. Natl. Acad. Sci. USA. 2010. V. 107. № 2. P. 663–668.</mixed-citation></ref><ref id="B68"><label>68.</label><mixed-citation>Lyamzaev K.G., Tokarchuk A.V., Panteleeva A.A., Mulkidjanian A.Y., Skulachev V.P., Chernyak B.V. // Autophagy. 2018. V. 14. № 5. P. 921–924.</mixed-citation></ref><ref id="B69"><label>69.</label><mixed-citation>Starkov A.A. // Biosci. Rep. 1997. V. 17. № 3. P. 273–279.</mixed-citation></ref><ref id="B70"><label>70.</label><mixed-citation>Korshunov S.S., Skulachev V.P., Starkov A.A. // FEBS Lett. 1997. V. 416. № 1. P. 15–18.</mixed-citation></ref><ref id="B71"><label>71.</label><mixed-citation>Caldeira da Silva C.C., Cerqueira F.M., Barbosa L.F., Medeiros M.H., Kowaltowski A.J. // Aging Cell. 2008. V. 7. № 4. P. 552–560.</mixed-citation></ref><ref id="B72"><label>72.</label><mixed-citation>Colman E. // Regul. Toxicol. Pharmacol. 2007. V. 48. № 2. P. 115–117.</mixed-citation></ref><ref id="B73"><label>73.</label><mixed-citation>Geisler J.G. // Cells. 2019. V. 8. № 3. P. 280.</mixed-citation></ref><ref id="B74"><label>74.</label><mixed-citation>Perry R.J., Kim T., Zhang X.M., Lee H.Y., Pesta D., Popov V.B., Zhang D.Y., Rahimi Y., Jurczak M.J., Cline G.W., et al. // Cell Metabolism. 2013. V. 18. № 5. P. 740–748.</mixed-citation></ref><ref id="B75"><label>75.</label><mixed-citation>Perry R.J., Zhang D.Y., Zhang X.M., Boyer J.L., Shulman G.I. // Science. 2015. V. 347. № 6227. P. 1253–1256.</mixed-citation></ref><ref id="B76"><label>76.</label><mixed-citation>Kadri H., Lambourne O.A., Mehellou Y. // ChemMedChem. 2018. V. 13. № 11. P. 1088–1091.</mixed-citation></ref><ref id="B77"><label>77.</label><citation-alternatives><mixed-citation xml:lang="en">Cojocaru A.F. // International Journal of Applied and Fundamental Research. 2019. V. 10. № 1. P. 11–22.</mixed-citation><mixed-citation xml:lang="ru">Кожокару А.Ф. // Международный журн. прикладных и фундаментальных исследований. 2019. V. 10. № 1. P. 11–22.</mixed-citation></citation-alternatives></ref><ref id="B78"><label>78.</label><mixed-citation>Lewis K., Naroditskaya V., Ferrante A., Fokina I. // J. Bioenerg. Biomembr. 1994. V. 26. № 6. P. 639–646.</mixed-citation></ref><ref id="B79"><label>79.</label><mixed-citation>Tharmalingam N., Port J., Castillo D., Mylonakis E. // Sci. Rep. 2018. V. 8. № 1. P. 3701.</mixed-citation></ref><ref id="B80"><label>80.</label><mixed-citation>Valderrama K., Pradel E., Firsov A.M., Drobecq H., Bauderlique-le Roy H., Villemagne B., Antonenko Y.N., Hartkoorn R.C. // Antimicrob. Agents Chemother. 2019. V. 63. № 10. e01450-19.</mixed-citation></ref><ref id="B81"><label>81.</label><mixed-citation>Hards K., McMillan D.G., Schurig-Briccio L.A., Gennis R., Lill H., Bald D., Cook G.M. // Proc. Natl. Acad. Sci. USA. 2018. V. 115. № 28. P. 7326–7331.</mixed-citation></ref><ref id="B82"><label>82.</label><mixed-citation>Garcia-Garcia V., Oldfield E., Benaim G. // Antimicrob. Agents Chemother. 2016. V. 60. № 10. P. 6386–6389.</mixed-citation></ref><ref id="B83"><label>83.</label><mixed-citation>Feng X., Zhu W., Schurig-Briccio L.A., Lindert S., Shoen C., Hitchings R., Li J., Wang Y., Baig N., Zhou T., et al. // Proc. Natl. Acad. Sci. USA. 2015. V. 112. № 51. P. E7073–E7082.</mixed-citation></ref><ref id="B84"><label>84.</label><mixed-citation>Pentachlorophenol: Chemistry, pharmacology, and environmental toxicology. New York: Plenum Press, 1978.</mixed-citation></ref><ref id="B85"><label>85.</label><mixed-citation>Palmeira C.M., Moreno A.J., Madeira V.M. // Toxicol. Appl. Pharmacol. 1994. V. 127. № 1. P. 50–57.</mixed-citation></ref><ref id="B86"><label>86.</label><mixed-citation>Hollingworth R.M., Gadelhak G.G. // Rev. Toxicol. 1998. V. 2. № 2. P. 253–266.</mixed-citation></ref><ref id="B87"><label>87.</label><mixed-citation>Clarke E.D., Greenhow D.T., Adams D. // Pesticide Sci. 1998. V. 54. № 4. P. 385–393.</mixed-citation></ref><ref id="B88"><label>88.</label><mixed-citation>Cadenas S. // Biochim. Biophys. Acta. 2018. V. 1859. № 9. P. 940–950.</mixed-citation></ref><ref id="B89"><label>89.</label><mixed-citation>Zorov D.B., Andrianova N.V., Babenko V.A., Pevzner I.B., Popkov V.A., Zorov S.D., Zorova L.D., Plotnikov E.Y., Sukhikh G.T., Silachev D.N. // Brain Sci. 2021. V. 11. № 8. P. 1050.</mixed-citation></ref><ref id="B90"><label>90.</label><mixed-citation>Plotnikov E.Y., Silachev D.N., Jankauskas S.S., Rokitskaya T.I., Chupyrkina A.A., Pevzner I.B., Zorova L.D., Isaev N.K., Antonenko Y.N., Skulachev V.P., Zorov D.B. // Biochemistry (Moscow). 2012. V. 7. № 9. P. 1029–1037.</mixed-citation></ref><ref id="B91"><label>91.</label><mixed-citation>Rai Y., Anita A., Kumari N., Singh S., Kalra N., Soni R., Bhatt A.N. // Biochim. Biophys. Acta. 2021. V. 1862. № 1. P. 148325.</mixed-citation></ref><ref id="B92"><label>92.</label><mixed-citation>Tao H.L., Zhang Y., Zeng X.G., Shulman G.I., Jin S.K. // Nature Medicine. 2014. V. 20. № 11. P. 1263–1269.</mixed-citation></ref><ref id="B93"><label>93.</label><mixed-citation>Kanemoto N., Okamoto T., Tanabe K., Shimada T., Minoshima H., Hidoh Y., Aoyama M., Ban T., Kobayashi Y., Ando H., et al. // Nat. Comm. 2019. V. 10. № 1. P. 2172.</mixed-citation></ref><ref id="B94"><label>94.</label><mixed-citation>Shrestha R., Johnson E., Byrne F.L. // Mol. Metab. 2021. V. 51. P. 101222.</mixed-citation></ref><ref id="B95"><label>95.</label><mixed-citation>Tainter M.L. // J. Pharm. Exp. Ther. 1938. V. 63. P. 51–57.</mixed-citation></ref><ref id="B96"><label>96.</label><mixed-citation>Barros M.H., Bandy B., Tahara E.B., Kowaltowski A.J. // J. Biol. Chem. 2004. V. 279. № 48. P. 49883–49888.</mixed-citation></ref><ref id="B97"><label>97.</label><mixed-citation>Padalko V.I. // Biochemistry (Moscow). 2005. V. 70. № 9. P. 986–989.</mixed-citation></ref><ref id="B98"><label>98.</label><mixed-citation>Zorov D.B., Juhascova M., Sollott S.J. // Physiol. Rev. 2014. V. 94. № 3. P. 909–950.</mixed-citation></ref><ref id="B99"><label>99.</label><mixed-citation>Cerqueira F.M., Laurindo F.R., Kowaltowski A.J. // PLoS One. 2011. V. 6. № 3. Р. e18433.</mixed-citation></ref><ref id="B100"><label>100.</label><mixed-citation>Schlagowski A.I., Singh F., Charles A.L., Ramamoorthy T.G., Favret F., Piquard F., Geny B., Zoll J. // J. Appl. Physiol. 2014. V. 116. № 4. P. 364–375.</mixed-citation></ref><ref id="B101"><label>101.</label><mixed-citation>Berezhnov A.V., Soutar M.P., Fedotova E., Frolova M.S., Plun-Favreau H., Zinchenko V.P., Abramov A.Y. // J. Biol. Chem. 2016. V. 291. № 16. P. 8701–8708.</mixed-citation></ref><ref id="B102"><label>102.</label><mixed-citation>Shulman G.I., Petersen M.C., Vatner D.F. // Nat. Rev. Endocrinol. 2017. V. 13. № 10. P. 572–587.</mixed-citation></ref><ref id="B103"><label>103.</label><mixed-citation>Zorova L.D., Popkov V.A., Plotnikov E.Y., Silachev D.N., Pevzner I.B., Jankauskas S.S., Babenko V.A., Zorov S.D., Balakireva A.V., Juhascova M., et al. // Anal. Biochem. 2018. V. 552. P. 50–59.</mixed-citation></ref><ref id="B104"><label>104.</label><mixed-citation>Gao J.L., Zhao J., Zhu H.B., Peng X., Zhu J.X., Ma M.H., Fu Y., Hu N., Tai Y., Xuan X.C., et al. // Free Radic. Biol. Med. 2018. V. 124. P. 288–298.</mixed-citation></ref></ref-list></back></article>
